Od jakiegoś czasu mam wrażenie, że w rozwoju osobistym coraz częściej próbujemy zrobić z człowieka niezniszczalną maszynę. Powinien być odporny na stres, elastyczny wobec zmian, skuteczny w działaniu, a kiedy życie porządnie da mu w kość, najlepiej żeby szybko się pozbierał i wrócił do swoich obowiązków. Oczywiście bogatszy o nowe doświadczenia, z uśmiechem na twarzy i jeszcze większą motywacją do działania.
Brzmi pięknie. Tylko że mnie w tym obrazie coś zgrzyta. Szczególnie kiedy rozmowa schodzi na rezyliencję, czyli odporność psychiczną. Mam bowiem wrażenie, że w popularnym rozumieniu tego pojęcia zbyt wiele uwagi poświęcamy temu, jak człowiek podnosi się po upadku, a zbyt mało temu, dlaczego tak często pozwala się przewracać.
Zastanawiam się nawet, czy człowiek, który doskonale radzi sobie z kolejnymi kryzysami, ale nie potrafi zapobiegać ich powtarzaniu, rzeczywiście jest tak odporny psychicznie, jak nam się wydaje.
Człowiek jako sprężynka
Rezyliencja bywa opisywana jako zdolność do odzyskiwania równowagi po trudnych doświadczeniach, stresie czy kryzysie. Człowiek odporny psychicznie potrafi poradzić sobie z przeciwnościami, przystosować się do zmienionych warunków i stopniowo odzyskać zdolność do normalnego funkcjonowania. Lubię wyobrażać sobie tę właściwość za pomocą zwykłej sprężynki. Kiedy zaczynamy ją ściskać, ugina się pod naciskiem. Możemy dociskać ją coraz mocniej, aż niemal całkowicie zredukujemy jej wysokość. Kiedy jednak zwolnimy nacisk, sprężynka wraca do swojego pierwotnego kształtu. Jeżeli jest odpowiednio sprężysta, robi to szybko i bez trwałych odkształceń.
W tym obrazie łatwo odnaleźć sposób, w jaki często myślimy o własnej odporności psychicznej. Pojawia się problem, trudna sytuacja w pracy, konflikt, rozstanie albo przeciążenie obowiązkami. Uginamy się pod ciężarem wydarzeń, czasami bardzo mocno, po czym stopniowo odzyskujemy siły. Jedni potrzebują na to kilku dni, inni wielu miesięcy. Są też doświadczenia, po których życie wygląda już zupełnie inaczej.
I tu pojawia się pierwsza wątpliwość. Skoro miarą naszej odporności miałaby być szybkość powrotu do poprzedniego stanu, to co powiedzieć o człowieku, który po trudnym doświadczeniu nigdy już nie będzie taki sam? Czy jest mniej odporny, ponieważ kryzys go zmienił? A może właśnie dzięki temu, że potrafił się zmienić, poradził sobie z sytuacją, która wcześniej przekraczała jego możliwości?
Sprężynka ma wrócić do poprzedniego kształtu. Człowiek na szczęście ma trochę więcej możliwości.
Powrót do równowagi nie oznacza powrotu do przeszłości
Pierwsze oblicze rezyliencji wiąże się z regeneracją i adaptacją. Po trudnym doświadczeniu potrzebujemy odzyskać poczucie bezpieczeństwa, uporządkować emocje i znaleźć sposób na dalsze funkcjonowanie. Czasami pomaga odpoczynek, czasami rozmowa z kimś bliskim, a w innych sytuacjach konieczne okazuje się skorzystanie z profesjonalnej pomocy.
Tempo tego procesu bywa bardzo różne. Zależy między innymi od charakteru doświadczenia, wcześniejszych obciążeń, aktualnych zasobów oraz wsparcia, na jakie możemy liczyć. Dlatego nie przekonuje mnie ocenianie odporności psychicznej na podstawie tego, jak szybko ktoś wraca do pracy czy dawnych aktywności. Można przecież bardzo sprawnie wrócić do wykonywania zadań, a jednocześnie przez długi czas zmagać się z emocjonalnymi konsekwencjami tego, co się wydarzyło.
W środowisku biznesowym łatwo pomylić te dwie rzeczy. Menedżer przechodzi przez trudny projekt, konflikt w zespole albo poważną reorganizację. Po kilku dniach znów jest na spotkaniach, podejmuje decyzje i dowozi wyniki. Otoczenie widzi człowieka, który świetnie poradził sobie z presją. Tymczasem on może funkcjonować na resztkach energii, od miesięcy źle sypiać i coraz częściej zastanawiać się, jak długo jeszcze wytrzyma.
Z zewnątrz wygląda to na odporność. Od środka może przypominać powolne wyczerpywanie zapasów.
Zdarza się również, że odzyskanie równowagi wymaga zmiany wcześniejszego sposobu życia. Człowiek po kryzysie zaczyna inaczej patrzeć na pracę, relacje albo własne ambicje. Zmienia priorytety, ogranicza zobowiązania lub przestaje angażować się w sprawy, którym wcześniej poświęcał ogromne ilości energii. Taka zmiana może być rozsądną formą adaptacji, nawet jeżeli otoczenie odbiera ją jako utratę dawnej przebojowości.
Nie każdy powrót do zdrowego funkcjonowania prowadzi do miejsca, z którego wyruszyliśmy. Czasami prowadzi do zupełnie innego.
A gdyby tak sprężynka nie uginała się aż do samej ziemi?
Wróćmy jednak do naszej sprężynki, bo mam wobec niej jeszcze jedno zastrzeżenie. Cały czas zachwycamy się tym, jak dobrze odzyskuje pierwotny kształt, ale jakoś rzadziej zastanawiamy się, dlaczego pozwalamy dociskać ją do samego końca. A przecież można wyobrazić sobie sprężynę, która pod takim samym obciążeniem ugina się mniej. Ma inną charakterystykę, dzięki której zachowuje większy margines działania. Nadal pozostaje elastyczna, ale trudniej doprowadzić ją do całkowitego ściśnięcia.
Właśnie tutaj dostrzegam drugie oblicze rezyliencji. Jest nim zdolność do utrzymywania względnej równowagi w obliczu obciążeń oraz odpowiednio wczesnego reagowania, kiedy zaczynają one przekraczać nasze możliwości.
Oczywiście człowiek nie jest sprężyną. W jego przypadku zwiększanie odporności nie polega na mechanicznym usztywnianiu charakteru. Psychika nie jest kawałkiem stali, który wystarczy odpowiednio zahartować. Zresztą nadmiernie usztywniona stal potrafi pękać, a człowiek, który za wszelką cenę próbuje być niewzruszony, może przestać dostrzegać własne potrzeby. Dlatego mówiąc o pewnym usztywnieniu naszej wewnętrznej sprężynki, mam na myśli przede wszystkim umiejętność stawiania granic, świadomego zarządzania obciążeniami i zachowywania wpływu na własne reakcje. To również gotowość do powiedzenia „nie”, zanim sytuacja zmusi nas do powiedzenia „już nie mogę”.
Wyobraźmy sobie dwie osoby pracujące w podobnych warunkach. Obie mają wymagającego przełożonego, dużo obowiązków i terminy, których nie da się dowolnie przesuwać. Pierwsza przyjmuje kolejne zadania, wydłuża czas pracy i stara się sprostać wszystkim oczekiwaniom. Kiedy w końcu dochodzi do przeciążenia, bierze kilka dni wolnego, odpoczywa i wraca do pracy. Po pewnym czasie sytuacja się powtarza.
Druga również angażuje się w pracę, ale wcześniej sygnalizuje nadmierne obciążenie. Rozmawia o priorytetach, odmawia przyjęcia części zadań albo negocjuje terminy. Nie zawsze osiąga oczekiwany rezultat, ale stara się zachować wpływ na warunki swojego funkcjonowania.
Która z tych osób wykazuje większą odporność psychiczną? Na podstawie tak krótkiego opisu trudno to jednoznacznie ocenić, jednak różnica w ich podejściu jest wyraźna. Pierwsza przede wszystkim radzi sobie ze skutkami przeciążenia, podczas gdy druga próbuje ograniczać również jego przyczyny.
Kiedy wytrzymałość staje się pułapką
Wiele osób, zwłaszcza tych odpowiedzialnych i przyzwyczajonych do osiągania wyników, ma sporą zdolność do znoszenia obciążeń. Potrafią pracować mimo zmęczenia, realizować zadania mimo stresu i przejmować odpowiedzialność, kiedy inni zaczynają się wycofywać. Często są za to doceniane, co z czasem może utrwalać przekonanie, że skoro dają radę, powinny dawać radę również następnym razem.
Znam ten mechanizm ze świata zarządzania. Człowiek skuteczny bardzo szybko staje się człowiekiem, któremu można dołożyć kolejne zadanie. Przecież sobie poradzi. A skoro poradził sobie z poprzednimi pięcioma, to szóste również nie powinno stanowić problemu. W pewnym momencie zarządzanie zasobami zaczyna przypominać eksperyment polegający na sprawdzaniu, ile jeszcze da się zmieścić w już pełnej walizce.
Problem polega na tym, że wysoka tolerancja obciążenia nie daje nam nieograniczonych zasobów. Można bardzo długo ignorować sygnały zmęczenia, napięcia czy frustracji i nadal całkiem dobrze funkcjonować. Organizm jednak prowadzi własną księgowość, w której nie wszystkie zobowiązania można bez końca przenosić na następny miesiąc.
Właśnie dlatego nadmierna wytrzymałość potrafi stać się pułapką. Szczególnie gdy utożsamiamy odporność psychiczną z koniecznością znoszenia wszystkiego, co przynosi życie. Wtedy każde wycofanie się traktujemy jak porażkę, każdą odmowę jak oznakę słabości, a odpoczynek jak coś, na co trzeba sobie wcześniej zasłużyć. Co ciekawe, takie zachowanie może być dodatkowo wzmacniane przez otoczenie. W pracy człowiek, który nigdy nie odmawia, staje się niezastąpiony. W rodzinie ten, który zawsze rozwiązuje problemy, zaczyna być traktowany jak osoba odpowiedzialna za wszystkich. W relacjach ktoś, kto nieustannie ustępuje, może zyskać opinię wyjątkowo wyrozumiałego.
W każdym z tych przypadków uznanie otoczenia bywa przyjemne, ale jego koszt może rosnąć niezauważalnie.
Dlatego zastanawiam się, czy nie należałoby czasami odwrócić sposobu myślenia o odporności psychicznej. Człowiek, który potrafi wytrzymać bardzo dużo, może mieć jednocześnie ogromną trudność z rozpoznawaniem momentu, w którym powinien się zatrzymać. Ktoś, kto świetnie podnosi się po kryzysach, może regularnie doprowadzać do sytuacji, w których kolejny kryzys staje się niemal nieunikniony. I wtedy jego największa siła zaczyna pracować przeciwko niemu.
Elastyczność potrzebuje punktów oparcia
W rozmowach o rezyliencji często pojawia się pojęcie elastyczności psychologicznej. To zdolność dostosowywania zachowania do zmieniających się okoliczności, z uwzględnieniem tego, co jest dla nas ważne, zamiast automatycznego poddawania się każdej emocji czy myśli.
Mam jednak wrażenie, że w codziennym języku elastyczność zbyt łatwo utożsamiamy z nieustannym dopasowywaniem się do otoczenia. Zmieniają się oczekiwania, więc się dostosowujemy. Ktoś chce od nas więcej, więc szukamy sposobu, żeby to dostarczyć. Pojawiają się nowe wymagania, więc po raz kolejny reorganizujemy swoje życie. Tylko w pewnym momencie wypadałoby zapytać, czy ta nasza elastyczność przypadkiem nie zaczyna przypominać zwykłej uległości.
Dla mnie zdrowa elastyczność wymaga posiadania pewnych punktów oparcia. Mogą nimi być osobiste wartości, granice odpowiedzialności, potrzeba odpoczynku albo świadomość tego, czego nie chcemy poświęcać w imię kolejnych oczekiwań. Dzięki nim możemy zmieniać sposób działania bez konieczności rezygnowania z siebie.
Człowiek, który zna swoje granice, nie staje się automatycznie sztywny. Może przecież świadomie zdecydować, że w wyjątkowej sytuacji weźmie na siebie większe obciążenie. Różnica polega na tym, że rozpoznaje koszt takiej decyzji i nie traktuje wyjątkowego wysiłku jako standardu, do którego od tej pory musi się dostosować.
W tym sensie odporność psychiczna przypomina mi bardziej umiejętność regulowania sprężystości niż nieustanne zwiększanie jej maksymalnego zakresu. Czasami potrzebujemy większej elastyczności, aby poradzić sobie z nagłą zmianą. Innym razem potrzebujemy stanowczości, żeby nie oddać kolejnego kawałka własnej przestrzeni tylko dlatego, że ktoś akurat ma wobec nas takie oczekiwanie.
Zanim trzeba będzie znowu się podnosić
Kiedy pracuję z ludźmi nad zmianą, dość często pojawia się temat odzyskiwania wpływu na własne życie. Nie nad wszystkimi wydarzeniami, bo to byłoby przedsięwzięcie z góry skazane na niepowodzenie. Bardziej nad własnymi decyzjami, sposobem reagowania oraz tym, na co świadomie przeznaczamy czas i energię.
W przypadku rezyliencji zacząłbym od przyjrzenia się powtarzalnym sytuacjom, które prowadzą do przeciążenia. Jeżeli człowiek regularnie doświadcza podobnych kryzysów, dobrze byłoby sprawdzić, co dzieje się przed nimi. Jakie sygnały ignoruje? W którym momencie przyjmuje zbyt wiele obowiązków? Dlaczego odkłada trudną rozmowę? Jakie przekonania sprawiają, że odmowa albo wycofanie się wydają mu się niedopuszczalne?
Często za takim zachowaniem stoją przekonania, które przez lata mogły nam całkiem dobrze służyć. „Muszę być odpowiedzialny”, „Nie mogę zawieść innych”, „Jeśli czegoś się podejmuję, muszę doprowadzić to do końca”. Same w sobie mogą być pożyteczne. Problem pojawia się wtedy, kiedy zaczynamy traktować je jak bezwzględne nakazy, niezależnie od okoliczności i kosztów.
Kolejna sprawa to umiejętność rozpoznawania własnego stanu. Napięcie, drażliwość, problemy z koncentracją, zaburzenia snu czy narastająca niechęć do codziennych obowiązków mogą sygnalizować, że nasze zasoby są już mocno obciążone. Zamiast czekać na moment, w którym organizm sam wymusi zatrzymanie, można wcześniej zmienić tempo działania, ograniczyć część zobowiązań lub poszukać wsparcia.
Pozostaje jeszcze kwestia środowiska, w którym funkcjonujemy. Nawet dobrze rozwinięte umiejętności regulowania emocji mają swoje granice, kiedy człowiek miesiącami pracuje w warunkach permanentnego przeciążenia. Nie da się rozwiązać każdego problemu organizacyjnego za pomocą technik oddechowych, pozytywnego myślenia czy kolejnego szkolenia z zarządzania stresem. Czasami trzeba zwyczajnie zmienić sposób organizacji pracy, zakres odpowiedzialności albo warunki współpracy.
Podobnie jest w życiu prywatnym. Można nauczyć się spokojniej reagować na trudne zachowania drugiej osoby, ale to jeszcze nie oznacza, że powinniśmy bez końca godzić się na ich powtarzanie. Umiejętność radzenia sobie z emocjami daje większą swobodę wyboru reakcji. Nie zobowiązuje do tolerowania każdej sytuacji.
Czy naprawdę muszę się kolejny raz podnosić?
Zdolność do podnoszenia się po trudnych doświadczeniach bywa źródłem dumy. Człowiek patrzy wstecz i widzi sytuacje, z których zdołał wyjść, mimo że początkowo wydawało się to niemożliwe. Dzięki temu zyskuje większe zaufanie do własnych możliwości i łatwiej mierzy się z kolejnymi wyzwaniami.
To cenny zasób. Jednocześnie może pojawić się pokusa, żeby własną wartość mierzyć liczbą przeciwności, które udało się pokonać. Im trudniej, tym większa satysfakcja. Im więcej problemów, tym więcej okazji do udowodnienia sobie, że potrafimy sobie poradzić.
Tyle że życie nie jest konkursem w podnoszeniu ciężarów, a kolejne kryzysy nie zawsze dostarczają nam czegoś, czego rzeczywiście potrzebujemy. Niektóre doświadczenia pozwalają nam się rozwijać, inne po prostu kosztują mnóstwo energii i pozostawiają konsekwencje, z którymi trzeba później długo pracować. Dlatego coraz bardziej przekonuje mnie myśl, że dojrzała rezyliencja obejmuje również zdolność do rezygnowania z niepotrzebnych walk. Do odróżniania sytuacji, w których wysiłek ma sens, od tych, w których jedynym osiągnięciem będzie udowodnienie sobie, że potrafimy wytrzymać jeszcze trochę.
Wracam więc myślami do naszej sprężynki. Nadal chciałbym, żeby była elastyczna i potrafiła odzyskać swój kształt po silnym nacisku. Chciałbym jednak również, żeby miała odpowiednią wytrzymałość i nie uginała się nadmiernie pod każdym kolejnym obciążeniem. A przede wszystkim, żebyśmy potrafili zauważyć, kiedy nacisk staje się zbyt duży, i zrobili coś z tym, zanim dojdzie do trwałego odkształcenia.
Bo skoro tak wiele energii poświęcamy na uczenie się, jak podnosić się po upadkach, może równie rozsądnie byłoby nauczyć się wcześniej rozpoznawać sytuacje, w których wcale nie musimy upadać.
A kiedy ktoś kolejny raz będzie zachwycał się naszą odpornością i zdolnością do dźwigania ciężarów, dobrze byłoby wiedzieć, czy właśnie usłyszeliśmy komplement, czy może zapowiedź kolejnego zadania.